PORADY LOGOPEDY DLA RODZICÓW:

Droga Mamo, Drogi Tato!

• Jeżeli Wasze dziecko ma problemy z wymową pamiętajcie, że nie wystarczą same ćwiczenia u logopedy. Bez Waszego zaangażowania każda terapia skazana jest na porażkę.
• Wystarczy trochę chęci i 10 – 15 minut dziennie na ćwiczenia.
• Ustawienie aparatu artykulacyjnego odbywa się do 13 roku życia i w tym okresie korygowanie wad wymowy przebiega bez większych stresów i problemów. Później w terapię logopedyczną trzeba włożyć dużo więcej wysiłku.
• Im wcześniej zaburzenia mowy zostaną wykryte i ustalony zostanie tok postępowania, tym terapia będzie skuteczniejsza.
• Mowa w dużej mierze wpływa na całokształt rozwoju dziecka, a szczególnie na jego powodzenia w szkole.
• Pozwólcie robić dziecku miny przed lustrem - ćwiczcie język, wargi i żuchwę.
• Bądźcie cierpliwi i opanowani. Terapia logopedyczna musi potrwać. Na efekty trzeba będzie poczekać, ale na pewno przyjdą.
• Dostrzegajcie nawet najmniejszy sukces dziecka i cieszcie się razem z nim. Pozytywne motywowanie wzmacnia terapię, ale daje też dziecku poczucie pewności i wiary we własne możliwości.
• Bądźcie wyczuleni na wymowę Waszego dziecka wszędzie, nie tylko podczas terapii.
• Nie korygujcie wymowy dziecka przy kimś.
• Ćwiczyć można wszędzie: w domu, samochodzie, na spacerze i podczas każdej okazji: mycie rąk, układanie zabawek…
• Nie zmuszajcie dzieci do ćwiczeń podczas choroby czy złego samopoczucia.
• Sprawcie, aby ćwiczenia logopedyczne nie tylko korygowały wymowę, ale również rozwijały jego słownictwo, wyobraźnię jasność wyrażania myśli i emocji.
• Czytajcie dziecku krótkie wierszyki, rymowanki i powtarzajcie je z nim.
• Pamiętajcie: czas przeznaczony na ćwiczenia logopedyczne jest Waszym wspólnie spędzonym czasem i poświęcacie Go swojemu, najkochańszemu dziecku!

ĆWICZENIA USPRAWNIAJĄCE NARZĄDY MOWY

Dobra artykulacja polega na czystym, wyraźnym, dokładnym
i swobodnym wymawianiu wszystkich głosek języka polskiego. Każda z nich wymaga odpowiedniego ukształtowania rezonatora, tj. właściwego położenia języka, podniebienia miękkiego, stopnia opuszczenia szczęki dolnej oraz ułożenia warg. Koordynacja tych elementów daje efekt w postaci głoski. Tak więc zanim przystąpimy do zadań doskonalących wymowę głosek, należy najpierw usprawnić działanie narządów mowy tak, aby były w stanie prawidłowo je wymawiać.

Przyczyn nieprawidłowej artykulacji dźwięków mowy jest wiele. Do najczęstszych należy właśnie niewystarczająca sprawność ruchowa narządów mowy, spowodowana, m.in. nieukończonym rozwojem mowy, nieprawidłową budową artykulatorów, wadami zgryzu, skróconym wędzidełkiem, złymi nawykami środowiskowymi, bądź poważniejszymi schorzeniami rozwojowymi. Już od urodzenia dziecko ćwiczy swe narządy mowne podczas ssania, żucia, połykania, następnie dmuchania, parskania i samej czynności mówienia.

Ćwiczenia usprawniające mają więc na celu wypracowanie zręcznych
i celowych ruchów języka, warg, podniebienia i szczęki dolnej. Dziecko musi mieć wyczucie danego ruchu i położenia poszczególnych narządów mowy.

Ćwiczenia artykulatorów powinny być wykonywane bardzo dokładnie, bez pośpiechu. Należy pamiętać aby czas trwania i liczbę powtórzeń dostosować do indywidualnych możliwości i potrzeb dziecka. Przykłady zabaw i ćwiczeń narządów artykulacyjnych zaczerpnęłam z różnych publikacji logopedycznych oraz własnych pomysłów powstałych podczas pracy z dziećmi.

ĆWICZENIA WARG:

• wymawianie na przemian „a-o” przy maksymalnym oddaleniu od siebie wargi górnej i dolnej
• zbliżanie do siebie kącików ust – wymawianie „uuu”
• naprzemienne wymawianie „ i – u”
• cmokanie
• parskanie /wprawianie warg w drganie/
• masaż warg zębami (górnymi dolnej wargi i odwrotnie)
• dmuchanie na płomień świecy, na watkę lub piłkę pingpongową
• układanie ust jak przy wymowie samogłosek ustnych z wyraźną, przesadną artykulacją warg, np. w kolejności: a-i-o-u-y-e, u-a-i-oe-y, o-a-y-i-u, e-y-i-o-a-u, u-i-y-a-o
• wymowa samogłosek w parach: a-i, a-u, i-a, u-o, o-i, u-i, a-o, e-o
• wysuwanie warg w „ryjek”, cofanie w „uśmiech”
• wysuwanie warg do przodu, następnie przesuwanie warg w prawo, w lewo
• wysuwanie warg do przodu, następnie krążenie wysuniętymi wargami

ĆWICZENIA JĘZYKA:

• „głaskanie podniebienia” czubkiem języka, jama ustna szeroko otwarta
• dotykanie językiem do nosa, do brody, w stronę ucha lewego i prawego
• wysuwanie języka w przód i cofanie w głąb jamy ustnej
• kląskanie językiem
• dotykanie czubkiem języka na zmianę do górnych i dolnych zębów, przy maksymalnym otwarciu ust /żuchwa opuszczona/
• język wysunięty w kształcie grota wykonuje poziome ruchy wahadłowe od jednego do drugiego kącika ust
• rurka – wargi ściągnięte i zaokrąglone unoszą boki języka
• język lekko wysunięty opiera się na wardze dolnej i przyjmuje na przemian kształt „łopaty” i „grota”
• ruchy koliste języka w prawo i w lewo na zewnątrz jamy ustnej

ĆWICZENIA USPRAWNIAJĄCE PODNIEBIENIE MIĘKKIE:

• wywołanie ziewania przy nisko opuszczonej szczęce dolnej
• płukanie gardła ciepłą wodą
• „chrapanie” na wdechu i wydechu
• głębokie oddychanie przez usta przy zatkanym nosie i odwrotnie
• wymawianie połączeń głosek tylnojęzykowych zwartych z samogłoskami, np. ga, go, ge, gu, gy, gi, gą, gę, ka, ko, ke, ky, ki, ku, ak, ok, ek, ik, yk, uk…
• wypowiadanie sylab /jak wyżej/ i logatomów: aga, ogo, ugu, eke, yky, ygy, iki, Igi, ago, egę
• nabieranie powietrza nosem i zatrzymanie w jamie ustnej, policzki nadęte. Początkowo nadymać policzki z zatkanym nosem, a następnie próbować połykać powietrze

JĘZYK W SUPEŁEK CZYLI ZABAWY LOGOPEDYCZNE

Dla kogo są zabawy logopedyczne i jakie mogą być?

Ćwiczenia języka i oddychania mogą i powinni robić wszystkie dzieci bez wyjątku. Takie zabawy przynoszą wiele korzyści:

• u dzieci mówiących prawidłowo utrwalają poprawna wymowę;
• u dzieci z opóźnionym rozwojem mowy zapobiegają powstawaniu wad;
• u dzieci z wadami wymowy przyśpieszają terapię prowadzoną w gabinecie logopedycznym.

DMUCHANKI 
Jest wiele wariantów tej zabawy. Dmuchając, można poruszać wiatraczek, pocięte paski bibułki, zabawki zawieszone na nitkach. Można utrzymywać w górze piórko lub gasić świecę z coraz większej odległości.

PIŁKA DMUCHANA
Jest odmianą piłki nożnej. Na dwóch krańcach stołu ustawcie bramki szerokości ok. 15cm. Piłeczkę pingpongową połóżcie na środku. Na sygnał zaczynacie grę. Dmuchając, trzeba wbić gola przeciwnikowi. Gol kończy grę.

JĘZYCZEK WĘDROWNICZEK
Do tej zabawy potrzebne jest duże lustro. Kontroluje się w nim poprawność wykonywanych czynności. Opowiedz dziecku historyjkę o języczku, który wybrał się na wycieczkę po całej buzi. Języczek ogląda buzię od wewnątrz: liczy ząbki, dotyka podniebienia, zagląda pod siebie, dotyka dziąseł górnych i dolnych, wygląda na zewnątrz, próbuje dosięgnąć nosa, dotkną brody itp. Ta zabawa pozwala maluchowi poznać nazwy różnych części buzi.

HUŚTAWKA DLA MISIA
Ułóż dziecko wygodnie na plecach. Na jego brzuszku połóż książkę, posadź na niej misia lub inną ulubiona zabawkę. Dziecko, wdychając i wydychając powietrze huśta misia, który to unosi się, to opada. Dziecko musi oddychać powoli i spokojnie, tak, żeby miś nie spadł z huśtawki.

GŁODNY KOTEK
Opowiedz dziecku bajkę o głodnym kotku, który szukał czegoś do jedzenia. Jeśli wystarczy ci czasu i wyobraźni, możesz rozwinąć bajkę. Kotek spotyka różne zwierzątka i próbuje tego, co one jedzą. W końcu znajduje miseczkę mleka i stwierdza, że to jest najlepsze. Dziecko gra rolę kotka. Głodny kotek oblizuje kolejno górną i dolną wargę. Potem dziecko robi z rąk miseczkę i naśladując kota, „wypija" mleko. Na koniec, jak zwykle robią to kotki, myje się po jedzeniu, zlizuje mleczko z ust.

BAŃKI MYDLANE
Znana i bardzo lubiana przez dzieci zabawa. Możesz użyć gotowego zestawu kupionego w sklepie albo samodzielnie przygotować płyn i słomkę. Zachęcam do tego drugiego. Będziesz mieć pewność, że płyn nie jest szkodliwy dla dziecka. Bańki można robić w powietrzu i w kubku - dmuchając przez słomkę do środka.

ŻYWE LUSTERKO
Usiądź naprzeciw dziecka. Ustalcie, kto pierwszy będzie lusterkiem. Jedna osoba robi różne miny, a „lusterko" stara się je naśladować. Potem zamieńcie się rolami. To naprawdę śmieszne.

W procesie kształtowania się mowy ogromną rolę odgrywają rodzice. Są pierwszym i najważniejszym wzorem, który dziecko będzie próbowało naśladować. A oto kilka rad w jaki sposób skutecznie wspomagać rozwój swoich dzieci:

• Do dziecka mówimy już od pierwszych dni jego życia, stosując tzw. kąpiel słowną. Wykorzystujemy do tego codzienną aktywność. Komentujmy możliwie często to, co sami robimy i co robi dziecko. Mówmy do naszego dziecka wyraźnie i powoli, by wszystkie wypowiadane przez nas słowa były czytelne.
• Zadbajmy o to, aby dziecko prawidłowo nauczyło się żuć (żucie powinno odbywać się ruchami okrężnymi), odgryzać (prawidłowe odgryzanie możliwe jest po wyrżnięciu siekaczy – powinno być przednie tj. dziecko powinno odgryzać pokarm przodem), oddychać (w czasie spoczynku nosem, podczas mówienia ustami).
• Czytajmy i opowiadajmy dziecku bajki, wierszyki.
• Śpiewajmy dziecku piosenki, kołysanki.
• Wspólnie nazywajmy przedmioty z najbliższego otoczenia (tłumaczymy do czego służą, jak są zbudowane).
• Wspólnie z dzieckiem bawmy się w zabawy dźwiękonaśladowcze, zabawy językowe, zabawy paluszkowe.
• Słuchajmy tego, co do nas mówi dziecko. Nie wyręczajmy dziecka w mówieniu, niech spróbuje nam przekazać swoje potrzeby słowami. Bądźmy cierpliwi – nie przerywajmy dziecku, pozwólmy dokończyć wypowiedź.
• Zachęcajmy dziecko do mówienia – stawiając dziecku pytania. Sami odpowiadajmy na pytania dziecka cierpliwie i wyczerpująco.

Czego nie powinnyśmy robić? 

Przede wszystkim nie dostarczajmy dziecku nieprawidłowego wzorca wymowy – unikajmy zdrobnień, spieszczeń. Nie poprawiajmy „stale” wymowy dziecka, prosząc by powtórzyło „lepiej”. Nie krytykujmy mowy dziecka w jego obecności ani w obecności innych osób. Nie porównujmy go z rówieśnikami. Chwalmy dziecko za każdą aktywność słowną.

Ćwiczenia motoryki narządów mowy:

• konik – kląskanie czubkiem i środkiem języka;
• winda – otwórz szeroko buzię, poruszaj językiem tak jakby był windą – raz do góry, raz do dołu;  
• malarz – malujemy pędzlem (język) sufit (podniebienie) – zaczynamy od zębów w stronę gardła;
• młotek – wbijamy gwoździe w ścianę. Zamieniamy język w młotek, który będzie wbijał w ścianę 

    (wałek dziąsłowy) zaczarowane gwoździe (najpierw należy szpatułką lub zimną łyżeczką 

    dotknąć podniebienia tuż za górnymi siekaczami nazywając je np. zaczarowanym miejscem lub

    parkingiem – w tym miejscu język powinien „przybijać” gwoździe);

• liczenie ząbków – dotykanie czubkiem języka kolejnych ząbków na górze i na dole przy szeroko

    otwartej buzi;

• żyrafa – ma długą szyję, którą potrafi wyciągnąć wysoko do góry – a jak daleko ty sięgniesz

    swoim językiem?;

• słoń – ma długą trąbę, którą potrafi wszędzie sięgnąć – a czy ty potrafisz dotknąć językiem

    ostatniego zęba na górze? ( na dole, nosa, brody, ucha itd.);

• sklejanie pierogów – nagryzanie brzegów języka zębami (masaż i rozciąganie języka);
• wyżymaczka – przeciskanie języka przez maksymalnie zbliżone do siebie zęby
• półeczka – wysuwanie szerokiego języka z buzi nie dotykając zębów;
• zlizywanie z płaskiego talerza nutelli, miodu, mleka w proszku – w zależności od upodobań 

    dziecka;

• odrywanie językiem przyklejonego do podniebienia opłatka, andruta;
• zdmuchiwanie skrawka papieru umieszczonego na czubku języka;
• przytrzymywanie czubkiem języka przy podniebieniu (na„parkingu”), płatków

    kukurydzianych, rodzynek itp.

• Wysyłanie całusków na odległość;
• świnka – wysuwanie obu warg do przodu, udając ryjek;
• wąsy – przytrzymywanie słomki lub ołówka pomiędzy wargą a nosem (oczywiście bez pomocy

    rąk);

• straż pożarna – naśladowanie syreny poprzez dosadne wymawianie głosek e – o, i – u, a – u;

        WYWOŁYWANIE GŁOSKI   SZ  W IZOLACJI   

• podczas wymawiania głoski sz robimy z warg „ryjek” - można przytrzymać policzki palcami;
• język unosimy do góry w okolice wałka dziąsłowego („zaczarowane miejsce” z wcześniejszych 

    ćwiczeń);

• zęby zbliżamy do siebie (nie zaciskamy!): utrzymując to położenie narządów artykulacyjnych

    polecamy dziecku dmuchać na czubek języka  

      UTRWALANIE GŁOSKI W IZOLACJI  

• zabawa „ciepło – zimno” - na zmianę sami mówimy sz – s trzymając dłoń dziecka przy swoich 

    ustach; dziecko odczuwa na dłoni ciepło przy głosce szszszsz, zimno przy głosce ssssssssss. 

    Potem zamiana: to dziecko wymawia głoski.

• Zabawa w „szumki” - wypowiadamy zdanie, dziecko wybrzmiewa głoskę sz:

-         szumi morze – szszsz...          - szumi wiatr – szszsz....

-         szumi las – szszsz...                - szumi woda – szszsz...

-         szumią drzewa – szszsz...       - szumią liście – szszsz...

-         szumię ja – szszsz...               - szumisz ty – szszsz...  

     UTRWALANIE GŁOSKI  SZ  W SYLABACH 

 Rozmowa w języku Zulu – Gula – powtarzanie sylab zawierających głoskę sz:

-          sza, szo, sze, szu, szy

-          asza, aszo, asze, aszu, aszy

-          osza, oszo, osze, oszu, oszy,

-          esza, eszo, esze, eszu, eszy,

-          usza, uszo, usze, uszu, uszy,

-          ysza, yszo, ysze, yszu, yszy 

 UTRWALANIE GŁOSKI  SZ  W WYRAZACH

• loteryjki obrazkowe; • rozsypanki wyrazowe;   rebusy literowo – obrazkowe;

 przykładowe wyrazy:

         szafa, szalik, szatnia, szabla, szachy,

         szopa, szofer, szeroki, szelki,

         szuflada, szufelka, szyba,

         szyja, szyny, szynka, szydełko

         kasza, kaszel, maszyna,

         nosze, kosze, kalosze, koszyk,

         koszula, kieszeń, wieszak, puszek,

         groszek kosz, listonosz, kapelusz,

         mysz szkoła, szkło, szklanka, szpulka, szpital,

         szpada, szpak, sznurek, sznurowadło,

         szmata, myszka, puszka, broszka,

         gruszka, poduszka, szyszka

         szary szalik                           szkolna szatnia                    

         bursztynowa broszka            szerokie szelki                

         pluszowy kapelusz                wasza szkoła

         nasza szatnia                         puszka groszku                   

         szara mysz                            koszyk gruszek               

         wyszywana poduszka          szklany naszyjnik  

Bajki, które równocześnie usprawniają aparat artykulacyjny, szczególnie język i wargi. 

Rodzice czytają bajkę, a dziecko wykonuje polecenia w nawiasach (wytłuszczonym drukiem). Ćwiczenia można wykonywać przed lusterkiem.

"Porządki"
To jest myszka i jej domek. Gdy tylko zaświeciło słońce, myszka wyszła przed domek (wysuwanie języka jak najdalej na brodę), rozejrzała się dookoła (zataczanie kółka językiem), spojrzała w prawo, a potem w lewo (język dotyka prawego i lewego kącika ust). Postanowiła wrócić do domu i zrobić w nim porządki. Najpierw umyła sufit (język dotyka podniebienia), potem zamiatała podłogę, (język wykonuje ruchy na dnie jamy ustnej), wytarła kurze z mebli (język myje wewnętrzną stronę zębów), umyła okna, najpierw jedno (wypychamy językiem policzek), potem umyła drugie. Na koniec wyciągnęła odkurzacz i odkurzyła dywanik (język zwija się w rurkę). Ponieważ odkurzacz nie wyczyścił dokładnie dywanika, myszka wzięła trzepaczkę i wytrzepała dywanik (mlaskanie językiem). Teraz myszka postanowiła coś zjeść. Nałożyła na miseczkę (język układamy w miseczkę) tik- taka i odpoczęła po ciężkiej pracy.

"Osiołek"
Na polanie bardzo smacznie spał sobie osiołek (chrapanie). Gdy nastał ranek, osiołek się zbudził, bardzo szeroko otworzył swoją buzię i ziewał (ziewamy). Nagle poczuł się głodny. Nabrał więc sporo trawy do pyska (otwieranie i zamykanie ust) i dokładnie zaczął ją żuć (żucie). Po swoim śniadaniu osiołek oblizuje ząbki, żeby były czyste – każdy ząbek po kolei (przesuwamy językiem po zębach). Jedno źdźbło przykleiło się do podniebienia, trzeba je koniecznie oderwać (przesuwamy językiem po podniebieniu). Osiołek po swoim jedzeniu biega po polance (kląskanie), a ruchy te naśladuje język – raz w górę (język do nosa), raz w dół (język na brodę, buzia szeroko otwarta). Zmęczony osiołek podchodzi do strumyka i pije wodę (język zwinięty w rurkę). Przed nocnym spaniem osiołek dokładnie myje każdy ząbek (język przesuwamy po wewnętrznej i po zewnętrznej ścianie zębów) oraz policzki (językiem przesuwamy po wewnętrznej stronie policzków).

"Gimnastyka"
Na początku jest rozgrzewka,
Językowa wprzód wywieszka.
Cały język wyskakuje,
Wszystkim nam się pokazuje.
W dół i w górę,
W lewo, w prawo.
Pięknie ćwiczy!
Brawo! Brawo!
Język wargi oblizuje,
Pięknie kółka wykonuje.
Popatrzymy do lusterka,
Jak się język bawi w berka.
Kto spróbuje z miną śmiałą
Zwinąć język w rurkę małą?
Może uda się ta sztuczka.
Trzeba uczyć samouczka.

"Baba w buzi"
Pewnego dnia baba, która mieszka u każdego w buzi, robiła wielkie porządki. Najpierw umyła dokładnie ściany (przesuwanie języka w stronę policzków - po stronie wewnętrznej). Potem umyła sufit (przesuwanie języka do podniebienia). Podłoga też była bardzo brudna, więc umyła ją dokładnie (język w kierunku dolnych dziąseł). Okna też musiały zostać umyte. Najpierw umyła ich stronę zewnętrzną, a potem wyczyściła od środka (język wędruje po zewnętrznej stronie zębów, potem po ich stronie wewnętrznej). Część okien była otwarta (miejsca po zębach, które wypadły), więc ich nie myła. Później sprzątnęła schody w przedsionku (język przesuwa się w stronę dolnej wargi i wysuwa na brodę). Komin też musiał być wyczyszczony (język wysuwa się w kierunku wargi górnej i nosa). Na koniec wytrzepała dywany (wyciąganie języka, pochylenie głową i potrząsanie nią). W ten sposób dom został wysprzątany.

"Śniadanie Puchatka"
Kubuś Puchatek obudził się rano, przeciągnął i bardzo mocno ziewnął (ziewanie). Poczuł, że jego brzuszek jest pusty, wyruszył więc do lasu na poszukiwanie miodu. Idzie wyboistą ścieżką (dotykamy czubkiem języka do każdego ząbka na górze i na dole), roz­gląda się na prawo (czubek języka do prawego kącika ust) i na lewo (czubek języka do lewego kącika ust). Próbuje wyczuć, gdzie może znajdować się dziupla z miodem (kilka razy wdychamy powietrze nosem, a wydychamy buzią). Stanął przed wysokim drzewem. Spojrzał w górę (językiem dotykamy do górnej wargi) i zobaczył dziuplę, z której wypływał pyszny miodzik.
Kubuś zaczął więc wspinać się na drzewo. Sięgnął łapką do dziupli i wyjął ją oblepioną miodem. Oblizał całą dokładnie (wysuwamy język z buzi i poruszamy nim lekko do góry i na dół) i wsunął łapkę po miód jeszcze raz (ponownie naśladujemy oblizywanie ręki). Podczas jedzenia Puchatek pobrudził sobie pyszczek. Teraz pró­buje go wyczyścić. Oblizuje więc językiem dokładnie wargi, dotyka do kącików ust, a na koniec oblizuje ząbki (usta przez cały czas są szeroko otwarte).
Misio poczuł, że jego brzuszek jest już pełen. Zszedł z drzewa i ruszył w drogę powrotną. Musiał iść tą samą wyboistą dróżką (dotykamy czubkiem języka do każdego ząbka na górze i na dole), więc gdy doszedł do swojego domku był bardzo zmęczony (wysuwamy język na brodę i dyszymy). Położył się do łóżeczka i zasnął (chrapiemy).

"Indianie"
Indianie wyruszają ze swojej wioski na polowanie. Żegnają się ze swoimi dziećmi (cmokając całujemy palce prawej ręki) i żonami (cmokając całujemy palce lewej ręki).
Wsiadają na swoje konie i jadą (naśladujemy językiem tętent koński, zmieniając brzmienie przez inny układ warg) przez most (usta jak do ,, u " i kląskanie), a potem przez prerię (usta jak do ..i" i kląskanie).
Konie zmęczyły się (parskanie) i dają znak, że chcą pić: ihaha, ihaha, ihaha.
Indianie zatrzymują swoje konie: prrr.....prrr.....prrr....
Konie piją (ruchy języka z dołu do góry, naśladujące picie zwierzęcia).
Nagle Indianie ujrzeli zwierzynę i strzelili z łuku. Zbliżała się noc, więc musieli rozpalić ognisko. Nie mieli zapałek. Zaczęli od małej iskierki i musieli mocno dmuchać, żeby ognisko się rozpaliło (dmuchanie w złączone ręce).
Upiekli na ogniu zwierzynę i zrobili sobie ucztę (mlaskanie i oblizywanie szeroko otwartych ust).
Po jedzeniu zapalili fajkę pokoju (między wargi wkładamy szpatułkę lub ołówek i mocno trzymamy).
Po pewnym czasie zachciało im się spać (ziewanie) i zasnęli (chrapanie).
Rano Indianie zwołali rozbiegane konie: a-e-o, y-u-i (przeciągamy samogłoski).
Wsiedli na nie i pojechali przez prerię (usta jak do „i", kląskanie), a potem przez most (usta jak do „ u " i kląskanie).
Wrócili do wioski i witają się ze swoimi dziećmi (cmokając całujemy palce prawej ręki) i żonami (cmokając całujemy palce lewej ręki).

"Bal w wiosce Smerfów"
W wiosce Smerfów trwają przygotowania do balu karnawałowego. Wszyscy robią to, co najlepiej potrafią. Łasuch przyrządza pyszne potrawy (oblizujemy wargi ruchem okrężnym), Pracuś z małymi Smerfikami dekorują salę balową balonami (wdychamy powietrze nosem i zatrzymujemy je przez chwilę w buzi, następnie wypuszczamy je ustami) i serpentynami (wolno wysuwamy język z buzi ruchem wahadłowym – od lewej do prawej strony). Laluś i Zgrywus przygotowują sprzęt muzyczny. Papa Smerf wszystkiego dogląda i cieszy się, że wszyscy razem w harmonii współpracują (uśmiechamy się szeroko nie pokazując zębów). Tymczasem Smerfetka przymierza swoje piękne suknie balowe (kilkakrotnie dotykamy językiem prawego kącika ust, następnie lewego, potem górnej wargi, dolnej wargi), maluje usta (przeciągamy językiem po górnej wardze następnie po dolnej), na końcu poprawia fryzurę. Teraz już może iść na bal z uśmiechem na ustach (uśmiechamy się szeroko nie pokazując zębów). Kiedy wszystko jest gotowe rozpoczyna się bal. Orkiestra gra skoczne melodie (śpiewamy w różnym tempie: la, la, la). Rozbawione Smerfy tańczą wesoło (otwieramy buzię szeroko i poruszamy językiem we wszystkie strony, dotykając nim różnych miejsc w jamie ustnej). Na balu można skosztować pysznego ciasta (oblizujemy wargi ruchem okrężnym), można napić się też pysznego soku ze smerfojagód (oblizujemy wargi ruchem okrężnym). W wiosce Smerfów panuje miła atmosfera, wszyscy bawią się wspaniale (śpiewamy: ha, ha, ha). Nikt nawet nie pomyśli o złośliwym Gargamelu i jego kocie Klakierze.

"Zima w dolinie Muminków"
Od kilku dni niemal bezustannie pada śnieg (dotykamy czubkiem języka różnych miejsc na podniebieniu). Wszędzie go pełno (wysuwamy język szeroko na brodę). Mała Mi ciepło ubrana przybiegła z samego rana do domu Muminka (dotykamy czubkiem języka wszystkich zębów po kolei najpierw górnych potem dolnych). Od progu krzyczy: „Wstawaj Muminku! Napadało dużo śniegu. Ulepimy bałwana!”. Po chwili, po zjedzeniu pysznego śniadania (oblizujemy wargi ruchem okrężnym), wybiegają na podwórko. Wspólnie toczą śnieżne kule (robimy z buzi „kulę” – nadymamy policzki, zwierając wargi, następnie głośno wypuszczamy powietrze), później popychają je (wypychamy językiem dolne zęby) i ustawiają jedna na drugiej (zakładamy wargę dolną na górną i odwrotnie). Jeszcze tylko oczy z czarnych węgielków i nos z pomarańczowej marchewki (wyciągamy język daleko do przodu). Bałwanowi potrzebny jest też kapelusz, wiec Maminek przyniósł od Mamy Muminka stary garnek z uszami (robimy z języka „garnek” – boki i przód języka unosimy do góry tak, aby na środku powstało wgłębienie). I tak powstał piękny uśmiechnięty bałwan (uśmiechamy się szeroko nie otwierając ust).

"Leśne ludki"
Daleko, daleko za ogromną rzeką szumi stuletni las (dzieci naśladują szum lasu szszsssz). Mieszkają w nim ptaki, zające, sarny, wiewiórki i wiele innych zwierząt. Czasem, gdy ktoś ma szczęście ( uśmiechamy się szeroko), może napotkać leśne ludki- malutkie stworzenia przypominające krasnale. Leśne ludki codziennie rano wychodzą ze swoich liściastych domków (wysuwamy język w linii prostej), by sprawdzić, co dzieje się w lesie. Rozglądają się na lewo i prawo (przesuwamy język w kąciki ust na lewo i prawo), spoglądają w górę, czy świeci słońce (wysuwamy język jak najdalej w kierunku nosa). Do słońca uśmiechają się radośnie (uśmiechamy się szeroko). Latem zrywają jagody, wspinając się na krzaczki (dotykamy czubkiem języka po kolei górnych ząbków), jesienią zbierają orzechy, grzyby i różne nasionka, którymi żywią się przez całą zimę. Wiosną odnawiają swoje domki, malują sufity (przesuwamy język po podniebieniu od zębów w kierunku gardła i odwrotnie) i ściany ( przesuwamy język po wewnętrznej stronie policzków), lakierują podłogę (przesuwamy język po dnie jamy ustnej), szorują okna (oblizujemy wargi w kółko) i piorą firanki . Ich ulubionym zajęciem jest jednak wieszanie szyszek na gałązkach drzew (dotykamy czubkiem języka różnych punktów na podniebieniu), robią to z wielkim zapałem. Po takiej pracy chętnie odpoczywają (oddychamy głęboko, pobierając powietrze nosem, powoli wydychając ustami). Kiedy mają wolną chwilę, malują obrazy (na podniebieniu „malujemy” czubkiem języka paski podłużne i poprzeczne oraz kropki). Przyglądają się później tym swoim pracom, robiąc mądre minki (prowadzący i dzieci robią dowolne minki, naśladując ludki). Leśne ludki nie boją się nas, lubią zwłaszcza dzieci. Spróbujcie poszukać ich przy okazji spaceru po lesie, a zobaczycie, ile radości przyniesie wam spotkanie z niezwykłymi mieszkańcami lasu.

Ćwiczenia motoryki narządów mowy:

• konik – kląskanie czubkiem i środkiem języka;
• winda – otwórz szeroko buzię, poruszaj językiem tak jakby był windą – raz do góry, raz do dołu;      
• malarz – malujemy pędzlem (język) sufit (podniebienie) – zaczynamy od zębów w stronę gardła;
• młotek – wbijamy gwoździe w ścianę. Zamieniamy język w młotek, który będzie wbijał w ścianę (wałek dziąsłowy) zaczarowane gwoździe (najpierw należy szpatułką lub zimną łyżeczką dotknąć podniebienia tuż za górnymi siekaczami nazywając je np. zaczarowanym miejscem lub parkingiem – w tym miejscu język powinien „przybijać” gwoździe);
• liczenie ząbków – dotykanie czubkiem języka kolejnych ząbków na górze i na dole przy szeroko otwartej buzi;
• żyrafa – ma długą szyję, którą potrafi wyciągnąć wysoko do góry – a jak daleko ty sięgniesz swoim językiem?;
• słoń – ma długą trąbę, którą potrafi wszędzie sięgnąć – a czy ty potrafisz dotknąć językiem ostatniego zęba na górze? ( na dole, nosa, brody, ucha itd.);
• sklejanie pierogów – nagryzanie brzegów języka zębami (masaż i rozciąganie języka);
• wyżymaczka – przeciskanie języka przez maksymalnie zbliżone do siebie zęby
• półeczka – wysuwanie szerokiego języka z buzi nie dotykając zębów;
• zlizywanie z płaskiego talerza nutelli, miodu, mleka w proszku – w zależności od upodobań dziecka;
• odrywanie językiem przyklejonego do podniebienia opłatka, andruta;
• zdmuchiwanie skrawka papieru umieszczonego na czubku języka;
• przytrzymywanie czubkiem języka przy podniebieniu (na„parkingu”) hallsów, rodzynek, płatków kukurydzianych, rodzynek itp.    

   Ćwiczenia przygotowawcze 

• trzepanie dywanów – szybkie, kilkukrotne uderzanie językiem o górną wargę;
• rozmowa z ufoludkiem -wypowiadanie zbitki sylabowej „lalolule” najpierw wolno, potem coraz szybciej;
• rozmowa z ufoludkiem II -wielokrotne, coraz szybsze wypowiadanie zbitki sylabowej bda bdo bde bdu bdy, pta pto pte ptu pty  
• karabin maszynowy – energiczne, jak najszybsze wypowiadanie głosek „tttttttt”, „dddddddd”, „tdtdtd”, „tdntdntdn” - język powinien uderzać w „zaczarowane miejsce” - nie może dotykać zębów – przy szeroko otwartej buzi
• powtarzanie sylab: tetetetetetete, tytytytytytyty, dedede, dydydydy;
• powtarzanie zbitki sylabowej: teda-teda-teda, tede-tede, tedo-tedo, tedutedu, tedy-tedy;
• powtarzania zbitki sylabowej: deda-dedadeda, dede-dede, dedo-dedo, dedu-dedu, dedy-dedy;
• suszarka – mocne dmuchanie na czubek języka uniesiony do wałka dziąsłowego (zaczarowane miejsce) , aż do pojawienia się dźwięku tr; 

   Ćwiczenia wymowy głoski „r” w sylabach

• mały ptaszek uczy się śpiewać – powtarzanie sylab szeptem, potem głośno:

          la la la – trla,
          lo lo lo – trlo,
          lu lu lu – trlu,
          le le le – trle,
          ly ly ly – trly,
          li li li – trli; 

• naśladowanie różnych odgłosów:

-        gra na trąbce – tra ta ta, tre te te, tru tu tu...
-        karabin maszynowy – trtrtrtrtrtrtrtr
-        budzik – drdrdrdrdrdrdrd
-        groźny pies – wrwrwwrwrwr
-         traktor – pyr pyr pyr, tyr tyr tyr
-         świnka – chrum, chrum
-         ćwierkające wróbelki – ćwir ćwir
-         fruwające ptaki – frr frr frr
-         zatrzymanie konia – prr, prr
-         wrona – kra kra kra
-         samochód – brum brum
-         pękający balonik – trach!
-         czyszczenie butów – szuru szuru
-         zapalanie światła – pstryk! 

• Rozmowa w języku Zulu – Gula :
  powtarzanie sylab zawierających głoskę r:        

     tra, tro, tre, tru, try,                                                                                    

     atra, atro, atre, atru, atry;

     otra, otro, otre, otru, otry;

     etra, etre, etru, etry;

     utra, utro, utru, utry;

     ytra, ytro, ytre, ytry,

    dra, dro, dre dru, dry

    adra, adro, adre,  adru, adry,

    odra, odro, odre, odru, odry,

    edra, edre, edro, edru, edry,

    udra, udro, udre,udru,  udry  

    ydra, ydro, ydre, ydru, ydry     

    ar, or, er, ur, yr   

    ra, ro re, ru, ry 

• Utrwalanie prawidłowej wymowy głoski r w wyrazach

    trawa, trasa, tramwaj, tratwa, trampki,tran,                            

    trochę, troje, trudny, truskawka, trybuna,

    strażak, wiatrak, siostra, futro, jutro, lustro,

    patrol, wątroba, piętro,    

    strona, opatrunek, struś, strumyk,

    futryna, cytryna, strych, strach,

    trąba kołdra, wiadro, zdrowy,

    biedronka, landrynki, adres,

   hydrant, drabina, droga,

   drut, drugi, drogi, druk,

   drobne, draka, drylownica,

   drań, drążek,drelich,

   mądry, wydry, podróż, kadra, praca,

   pralka, pralnia, prasa; prosty, proszę,

   prosiak, problem; prędko, precel, prezent,

   próba, próchno, oprawa, uprasowany,

   wyprawa brat, brama, bratki

   broda, broszka, brokuły, bruk, brudny, brulion

   bryła, bryka, brylanty ubranie, obrazek,

   zebra, obrona, obroża, obrok,  

• utrwalanie prawidłowej wymowy głoski „r” w zdaniachaż do zautomatyzowania w mowie potocznej - opowiadanie obrazków - loteryjki obrazkowe - wierszyki - piosenki